ساره پورجهان، دکترای مدیریت گردشگری در یادداشتی به مناسبت دومین سالگرد ثبت‌جهانی هگمتانه نوشت: هگمتانه را نمی‌توان فقط در چند ردیف از کتاب‌های تاریخ یا در میان بقایای یک محوطه باستانی جست‌وجو کرد. بخشی از معنای هگمتانه در این واقعیت نهفته است که این میراث تاریخی هنوز در متن یک شهر زنده قرار دارد. در قلب همدان امروز، جایی که زندگی معاصر در پیرامون آن جریان دارد و گذشته و حال نه در دو جهان جدا از هم بلکه در کنار یکدیگر دیده می‌شوند. شاید همین هم‌نشینی یکی از مهم‌ترین ویژگی‌هایی باشد که می‌تواند هگمتانه را برای گردشگر امروز از یک محوطه تاریخی صرف به مقصدی برای تجربه پیوند میان میراث فرهنگی، شهر و زندگی تبدیل کند.

هگمتانه از مهم‌ترین شواهد تمدنی تاریخ ایران است. محوطه‌ای که ارزش آن فقط به قدمت آثارش بازنمی‌گردد بلکه به جایگاهی مربوط می‌شود که در دوره‌های مختلف تاریخی در سرنوشت تمدنی، سیاسی و شهری این سرزمین داشته است. بر اساس ارزیابی یونسکو بقایای هگمتانه نزدیک به سه هزار سال تداوم سکونت را درخود جای داده و شواهد مهمی از تمدن در سده‌های هفتم و ششم پیش از میلاد ارائه می‌کند. اهمیت این محوطه در دوره‌های بعد نیز ادامه یافت و هگمتانه در دوره‌های هخامنشی، اشکانی و ساسانی همچنان از مراکز مهم منطقه به شمار می‌رفت. بنابراین یکی از بخشهای جذاب برای گردشگر این است که بتواند در یک سفر، گذشته‌ای دور را در متن شهری تجربه کند که زندگی در آن همچنان ادامه دارد. هگمتانه در همدان امروز همچنان در متن شهر قرار گرفته است.

در مجاورت خیابان‌ها، میدان‌ها، خانه‌ها، بازارها و زندگی روزمره و آمد و شٌد مردمی که شهرشان را در کنار این میراث تاریخی ساخته‌اند، زیسته‌اند و ادامه داده‌اند. بنابراین شاید بتوان هگمتانه را از همین منظر نه یک اثر متعلق به گذشته بلکه بخشی از روایتی دانست که هنوز ادامه دارد. همین ویژگی یکی از معیارهای اصلی ارزیابی برای ثبت جهانی این محوطه ارزشمند بود. گردشگر در اینجا با مکانی روبه‌روست که گذشته‌اش پایان یافته اما حضورش در زندگی امروز همدان همچنان محسوس است. آنچه در محوطه می‌بیند بخشی از تاریخ است اما آنچه در بیرون از محوطه و در شهر تجربه می‌کند، ادامه زندگی در کنار این تاریخِ خفته در زمان است. همین پیوند است که می‌تواند هگمتانه را از یک "مقصد تاریخی" به تجربه‌ای متفاوت از گردشگری میراث تبدیل کند تجربه زیسته ‌ای که در آن دیدن یک محوطه باستانی از زندگی امروز شهر جدا نیست.

این جایگاه در جریان چهل‌وششمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو که در مرداد ۱۴۰۳ در دهلی‌نو برگزار شد با قرار گرفتن در فهرست میراث جهانی رسمیت بین‌المللی یافت. یونسکو در این تصمیم اهمیت هگمتانه را در ارتباط با تبادل ارزش‌های فرهنگی و نیز به‌عنوان شاهدی استثنایی از یک سنت فرهنگی و تاریخی مورد توجه قرار داد. این ثبت البته همانند هر پرونده دیگری حاصل تلاش متداومی بود که برای ماندگار کردن ارزش‌های تمدنی رخ داد. پشتوانه جهانی شدن هگمتانه سال‌ها پژوهش، مستندسازی، کاوش‌های باستان‌شناختی، حفاظت و پیگیری‌های تخصصی بود که با همکاری نهادهای مختلف دنبال شد. وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، پایگاه هگمتانه، اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان همدان، مدیریت شهری و مجموعه‌ای از متخصصان و پژوهشگران و جامعه محلی هر یک در بخش‌هایی از فرایند آماده‌سازی، مستندسازی، حفاظت و معرفی این اثر نقش داشتند.

معنای واقعی جهانی شدن هگمتانه را نباید فقط در قرار گرفتن نام آن در فهرست میراث جهانی جست‌وجو کرد. ارزش این ثبت باید در کیفیت حضوری که هگمتانه در زندگی شهر و تجربه بازدیدکننده پیدا می‌کند، تجلی گردد. در اینکه گردشگر بتواند هگمتانه را بهتر بشناسد، روایت آن را دقیق‌تر و جذاب‌تر بشنود و حضورش را در بافت و زندگی روایت تاریخ و در همدان حس کند. در چنین نگاهی حفاظت فقط به معنای مراقبت از آنچه در محوطه باقی مانده نیست بلکه به معنای مراقبت از رابطه‌ای است که میان این محوطه، شهر و مردمی که هر روز در کنار آن زندگی می‌کنند شکل گرفته است.

هگمتانه زمانی می‌تواند در زندگی امروز همدان نیز به حیات خود ادامه دهد که مردم شهر، گردشگر را در فهم و تجربه این میراث تنها نگذارند و خود شهر نیز به بخشی از روایت آن تبدیل شود. روایتی که در آن محوطه تاریخی پشت حصارهای خود متوقف نمی‌شود بلکه در مسیرهای شهری، در خاطره مردم و در تجربه مسافری که همدان را می‌بیند امتداد پیدا می‌کند. از همین‌جا می‌توان به معنای عمیق‌تر توسعه پایدار گردشگری دست یافت. اینکه افزایش حضور گردشگران هم‌زمان با صیانت از ارزش‌های تاریخی و ظرفیت‌های محوطه پیش برود و بهره‌مندی امروز فرصت شناخت و لذت بردن را از نسل‌های آینده نگیرد.

برای رسیدن به چنین آینده‌ای هگمتانه باید به درستی به نسل امروز شناسانده شود. نسلی که اگر ارزش این میراث ارزشمند را بفهمد و با آن ارتباط برقرار کند، حفاظت از آن دیگر تنها یک وظیفه اداری یا تخصصی نخواهد بود بلکه به بخشی از نگاه و رفتار عمومی جامعه تبدیل خواهد شد. در این صورت حفاظت از هگمتانه نه صرفا حفظ یک محوطه، بلکه حفظ امکان تداوم ارتباط میان گذشته و زندگی امروز و ساختن آینده‌ای خواهد بود که در آن گردشگری، شناخت و حفاظت در کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کنند و معرفی آن نیز از تکرار ذکر چند تاریخ و نام تاریخی فراتر می‌رود و به تجربه‌ای زنده از شهری تبدیل می‌شود که هنوز تاریخ در آن حضور دارد. بنابراین یکی از مهم‌ترین فرصت‌های جهانی شدن هگمتانه این است که می‌تواند نگاه ما به آن را تغییر دهد: از محوطه‌ای که باید صرفا حفظ شود به میراثی که باید هم‌زمان حفظ، فهمیده، روایت و تجربه شود.

اکنون که دو سال از ثبت جهانی هگمتانه گذشته است شاید بهترین راه برای گرامی‌داشت این رویداد تنها تکرار عنوان میراث جهانی نباشد. مهم‌تر آن است که این عنوان در زندگی واقعی یک اثر دیده شود و در تجربه گردشگر نیز زنده بماند: در حفاظت دقیق‌تر، در پژوهش‌های مستمر، در روایت‌گری مسئولانه، در مدیریت شایسته بازدید، در نگاه گردشگری که آن را می‌بیند، در روایت دقیق راهنمایی که آن را توضیح می‌دهد، در شهری که زندگی خود را در کنار آن ادامه می‌دهد، در مردمی که بخشی از هویت و حافظه این سرزمین را با خود حمل می‌کنند و در تجربه‌ای که گردشگر با خود از همدان و هگمتانه جهانی به یاد می‌برد. چرا که ارزش این ثبت جهانی زمانی بیشتر آشکار می‌شود که بتواند ارتباطی تازه میان گذشته و امروز برقرار کند.

انتهای پیام/